نوروز ایرانی ، جشن باستانی

ایرانیان از دیر باز در ایام نزدیك به نوروز، با خانه تكانی محیط خود را می آراستند. روایاتی وجود دارد كه در روزهای پایانی سال روح گذشتگان به دیدار افراد خانواده خود رفته و مردم با پاك كردن خانه و اطراف خود مقدم آنها را گرامی می داشتند. از این روست كه جشن پایانی سال و آغاز سال نو را جشن فره وهرها و جشن فروردین نامیده اند.

خانه تكانی، سنتی بود كه از باستان در خانه هیچ فردی تعطیلی نداشت. با همین خانه تكانی های عید بود كه اشیای زاید یك ساله بیرون ریخته می شد . شكسته قراضه های طول سال و شیشه پیله های شكسته بی مصرف بیرون ریخته می شد. ملحفه ها و روتشكی ها و همه لباس ها شسته و گلیم و فرش خاك گیری می شد و برای كودكان از رنگ های زنده سبز، سرخ، زرد و آبی لباسی تهیه می كردند و برای خودشان گیوه، عبا، كلاه، چادر سیاه و چادر نماز كه در موقع تحویل سال سر می كردند می خریدند و نخستین نماز سال نو را با آن به جای می آوردند.
بنابر معتقداتی، هستی در شش فصل یا گاهنبار خلق شده است در ۱۵ اردیبهشت آسمان خلق شده است كه ۴۵ روز از آغاز سال می گذرد در گاهنبار دوم كه ۶۰ روز بوده آب آفریده شده در گاهنبار سوم كه ۷۵ روز بعد اتفاق افتاده زمین ایجاد شده، در گاهنبار چهارم كه ۴۵ روز بوده گیاهان، نباتات و درختان خلق شده اند، در گاهنبار پنجم كه ۸۰ روز بعد اتفاق افتاده جانوران آفریده شده اند و در گاهنبار ششم كه ۷۵ روز بعد انجام پذیرفته آن سان كه جمع این ایام ۳۶۰ روز می شود و ۵ روز باقی مانده از ۳۶۵ روز سال را خمسه مسترقه یا پنجه دزدیده می نامیدند كه در این ۵ روز سال روح گذشتگان به سوی بستگان خویش می آمدند و در حقیقت این ۵ روز؛ عید مردگان بود كه مردم به فراز خانه ها آتش و دود برپا می كردند و شیر و غذا می گذاشتند و در ۵ روز بعد به جشن و سرور می نشستند و هنوز به طرق گوناگون در بیشتر نقاط ایران یاد مردگان را قبل از نوروز یا پنجشنبه آخر سال و گاه در نوروز گرامی می دارند و به مزار آنان می روند و بر آنجا خوراك، میوه، شیرینی و حلوا می گذارند كه شاید بتوان یادگارانی از آن روزگار در این سنت ها بازیافت.

در آثار الباقیه آمده است كه خوارزمیان ۵ روز آخر اسفند و در ۵ روز دیگری كه در پی آن است برای ارواح مردگان در گورستان غذا می گذارند كه نظیر این مراسم در نزد برخی از ملل مشهود است. در نوروز دوازده روز جشن می گرفتند و به شادی می پرداختند كه برابر دوازده ماه سال است یعنی هر روز معرف یك ماه است.
خمسه مسترقه برابر روز سیزدهم است. خمسه مسترقه كه ۵ روز پیش از آفرینش و نظم گرفتن جهان است معرف آشوب و بی نظمی است و چون هر نوع آشوبی كه پیش از نظم گرفتن جهان (دنیا پس از برقراری نظم مقدس می شود) است نحس محسوب می شود پس روز سیزدهم فروردین كه معرف این پنجه است مقدس نیست.
دهخدا نیز درباره نوروز می گوید: روز اول فروردین روز رسیدن آفتاب به برج حمل است خداوند در این روز عالم را آفرید. در این روز حكم شد كه به سیر و دور درآیند و آدم علیه السلام را نیز در این روز خلق كرد. پس این روز را نوروز گفته اند.

چیزهایی كه افراد در نوروز به خوردن آن تبرك می جستند شیر تازه و خالص و پنیر نو بود. در اصفهان برای بزرگان خاندان با كوزه ای آهنین یا سیمین آب برداشته می شد و در گردن این كوزه قلا ده ای قرار می دادند از یاقوت های سبز كه در زنجیر زرین كشیده و بر آن مهره های زبرجدین كشیده بودند؛ این آب را دوشیزگان از زیر آسیاب ها برمی داشتند.

25 روز پیش از نوروز در صحن خانه های همدان دوازده ستون از خشت خام برپا می شد كه بر ستونی گندم، برستونی جو، برستونی برنج، برستونی باقالا، برستونی كاجیله، برستونی عدس، برستونی ذرت، برستونی لوبیا، برستونی نخود، برستونی كنجد، برستونی ارزن و برستونی ماش می كاشتند و اینها را نمی چیدند. در ششمین روز نوروز این حبوبات را می كندند و در صحن می پراكندند و تا روز ۱۶ فروردین آن را جمع نمی كردند این حبوب را برای تفأل می كاشتند و گمان می كردند كه هر یك از آنها كه نیكوتر و بارورتر شود محصول آن در آن سال فراوان خواهد بود. از مشهورترین مراسم نوروز آراستن هفت سین است و آن گرد آوردن هفت چیز است كه نام آنها با حرف سین آغاز می شود. سنت مزبور در قدیم هفت قسم سبزه بوده كه بر هفت استوانه كنارخانه سبز می كردند.

وجود قرآن كریم بر سر سفره كه منبع ایمان و منشأ تقدس است كل به هم پیوسته را نگهبانی می كند و اینك برای تبرك، تشكر و استعاذه در ابتدای سال سوره یا آیه ای از آن خوانده می شود و نوشیدن چند قطره ای از محلول قند كه غالباً با زعفران به آن واژه ای قرآنی نوشته شده نشان از شیرین كامی، بركت خواهی و تقدس دارد.
در گذشته های دور كوزه ای كه غالباً به وسیله دختران نورسیده از زیر آسیاب یا سرچشمه پر می شد به نشان جریان زندگی و مایه حیات بر سر سفره نوروزی گذاشته می شد، اما امروزه دیگر به عنوان یك سنت رایج رعایت نمی شود.

سكه وسیله ارتباط میان مردم و واسطه مبادلات اقتصادی است كه برای رونق داد و ستدها در سال جدید بر سر سفره گذاشته می شود.

ماهی نیز به نشان خورشید در ظرف آبی كه نماد افلاك است بر سر سفره قرار می گیرد آنچنان كه خورشید آسمان در آستانه سال نو در برج حوت است.

روزنامه ایران